Śmierć to temat trudny dla każdego z nas. Gdy odchodzi bliska osoba, świat na chwilę się zatrzymuje, a my skupiamy się przede wszystkim na emocjach i przeżywaniu straty. W takich momentach ostatnią rzeczą, o jakiej chcemy myśleć, są formalności. Niestety, prędzej czy później musimy się z nimi zmierzyć.
Jednym z pierwszych kroków po śmierci bliskiego jest uporządkowanie spraw majątkowych. Pojawiają się wtedy pytania: co dalej, od czego zacząć, jakie dokumenty są potrzebne i czym właściwie różni się stwierdzenie nabycia spadku od aktu poświadczenia dziedziczenia i działu spadku? Choć pojęcia te często są ze sobą mylone, w praktyce oznaczają różne etapy postępowania spadkowego. W tym artykule wyjaśnimy, na czym polega każde z nich i dlaczego każde z nich może mieć kluczowe znaczenie dla spadkobierców.
Stwierdzenie nabycia spadku
Stwierdzenie nabycia spadku to postępowanie sądowe, które kończy się wydaniem postanowienia potwierdzającego prawa poszczególnych osób do majątku po zmarłym.
Zasady tego postępowania regulują przepisy kodeksu cywilnego. Zgodnie z nimi sąd może wydać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po przeprowadzeniu postępowania, na wniosek osoby, która posiada w tym interes prawny.
Sąd podczas tego postępowania ustala wyłącznie, kto jest spadkobiercą oraz w jakich częściach dziedziczy. Jednakże postępowanie to nie wskazuje konkretnych składników majątkowych wchodzących w skład spadku. Ustala się to w innym postępowaniu sądowym, jakim jest postępowanie o dział spadku (o czym w dalszej części artykułu).
UWAGA! Stwierdzenie nabycia spadku nie może nastąpić przed upływem 6 miesięcy od otwarcia spadku. Wyjątkiem jest sytuacja, kiedy wszyscy znani spadkobiercy złożyli oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.
Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku mogą złożyć osoby mające w tym tzw. interes prawny. Należą do nich m.in. spadkobiercy, osoby uprawnione do zachowku, zapisobiercy, wierzyciele spadkodawcy lub spadkobierców, czy inne osoby, które chcą wykazać, że nie są spadkobiercami i nie ponoszą odpowiedzialności za długi spadkowe.
Akt poświadczenia dziedziczenia
W polskim prawie stwierdzenie nabycia spadku może nastąpić także poza drogą sądową. Odbywa się to poprzez sporządzenie przez notariusza aktu poświadczenia dziedziczenia.
Taki akt pełni tę samą funkcję i ma taką samą moc prawną jak sądowe stwierdzenie nabycia spadku. Różnica polega na tym, że dokument ten sporządza notariusz, co czyni to rozwiązanie znacznie szybszym. Co istotne, aktu poświadczenia dziedziczenia można dokonać u każdego notariusza na terenie całego kraju, w przeciwieństwie do postępowania sądowego, które toczy się przed właściwym sądem.
O notarialne poświadczenie dziedziczenia mogą wystąpić jedynie osoby, które mogą być spadkobiercami ustawowymi lub testamentowymi oraz osoby, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne.
Notarialne poświadczenie dziedziczenia może zostać sporządzone wyłącznie po spełnieniu określonych warunków. Należą do nich:
- Zgodność spadkobierców – wszyscy uczestnicy muszą złożyć zgodne oświadczenia o przyjęciu, czy też odrzuceniu spadku,
- Brak testamentu szczególnego – dziedziczenie nie może następować na podstawie testamentu szczególnego,
- Obecność wszystkich uprawnionych – wymagana jest obecność wszystkich osób uprawnionych do dziedziczenia.
Notariusz odmówi sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia również w sytuacji, gdy:
- Spadek został już stwierdzony – wcześniej został sporządzony akt poświadczenia dziedziczenia lub wydane postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku,
- Brak jurysdykcji krajowej – sprawa nie podlega jurysdykcji sądów polskich.
Po podpisaniu aktu przez wszystkich spadkobierców notariusz dokonuje odpowiedniego wpisu w Rejestrze Spadkowym.
Dział spadku
Jak wskazano powyżej, zarówno sądowe stwierdzenie nabycia spadku, jak i notarialne poświadczenie dziedziczenia potwierdzają jedynie, jaki udział w całym spadku przysługuje poszczególnym spadkobiercom. Udział ten wyrażany jest w ułamku.
Dla zobrazowania: jeżeli zmarły pozostawił trzy nieruchomości, a spadek przypada trzem spadkobiercom w częściach równych, każdy z nich nabywa udział wynoszący 1/3 w każdej z tych nieruchomości. Oznacza to, że spadkobiercy stają się współwłaścicielami, po 1/3 każdej nieruchomości, a w konsekwencji nie mogą samodzielnie podejmować decyzji dotyczących jej rozporządzania, na przykład sprzedaży budynku.
Aby zapobiec takiej sytuacji należy znieść współwłasność między spadkobiercami. Dokonuje się tego poprzez dział spadku, który doprowadza do wykazania, kto dziedziczy poszczególne składniki spadku. W konsekwencji spadkobierca taki może stać się np. wyłącznym właścicielem tej części spadku i może samodzielnie podejmować co do niej decyzje.
Dział spadku nie jest obowiązkowy. Najczęściej dokonuje się go w sytuacji, gdy spadkobiercy nie są zgodni co do sposobu zarządzania majątkiem spadkowym. Przepisy prawa nie wskazują również terminu, w jakim dział spadku powinien zostać przeprowadzony.
Nie jest możliwe dokonanie działu spadku bez uprzedniego stwierdzenia nabycia spadku albo sporządzenia notarialnego poświadczenia dziedziczenia. Jednocześnie warto zaznaczyć, że w praktyce możliwe jest przeprowadzenie działu spadku łącznie ze stwierdzeniem nabycia spadku w ramach jednej sprawy.
Działu spadku można dokonać w dwóch formach: w drodze umowy albo postępowania sądowego. W sytuacji, gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni co do sposobu podziału majątku, możliwe jest przeprowadzenie działu spadku w formie umowy.
Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa działu spadku musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego. W pozostałych przypadkach dopuszczalne jest dokonanie działu spadku w formie pisemnej.
W sytuacji, gdy spadkobiercy nie są zgodni co do sposobu podziału spadku, konieczne jest przeprowadzenie sądowego działu spadku. W takim przypadku należy złożyć stosowny wniosek do właściwego sądu oraz uiścić wymaganą opłatę sądową.
Dział spadku może zostać przeprowadzony na kilka sposobów. Pierwszym z nich jest podział fizyczny, polegający na podzieleniu poszczególnych składników majątku spadkowego zgodnie z przysługującymi spadkobiercom udziałami.
Drugim sposobem jest sprzedaż majątku spadkowego, a następnie podział uzyskanych środków pieniężnych pomiędzy spadkobierców.
Ostatnią możliwością jest przyznanie składników majątku jednemu ze spadkobierców z jednoczesnym obowiązkiem spłaty pozostałych. W takiej sytuacji spadkobierca ten otrzymuje majątek o wartości przekraczającej jego udział w spadku, dlatego zobowiązany jest do wyrównania powstałej różnicy na rzecz pozostałych spadkobierców.
Pomoc adwokata z Poznania i Babimostu
Jako adwokat świadczę pomoc prawną na terenie całego kraju, w szczególności województwa wielkopolskiego i lubuskiego. Reprezentuję klientów w różnych sprawach, w tym w sprawach spadkowych, obejmujących m.in. prowadzenie postępowań spadkowych, dział spadku, czy stwierdzenie nabycia spadku.
Zapewniam reprezentację na każdym etapie postępowania. W swojej pracy kieruję się przede wszystkim ochroną interesów klienta, uwzględniając przy tym indywidualne okoliczności sprawy.
Pomoc prawna może obejmować zarówno kompleksowe prowadzenie sprawy, jak i sporządzanie pism procesowych lub jednorazowe konsultacje prawne.
Zapraszam do kontaktu w celu omówienia Państwa sytuacji prawnej.
Skontaktuj się z Kancelarią Adwokacką Patrycji Bączyk i umów się na konsultację w Kancelarii Adwokackiej w Poznaniu lub Filii Kancelarii Adwokackiej w Babimoście – tel. 604 529 046, adres e-mial: kancelaria@adwokatbaczyk.pl